Y Rhyfeiniaid

Fe reolodd y Rhyfuniad y rhan yma o Gymru yn ddi dor am dros dair canrif. Daeth Claudius i Brydain yn 43 O.C. Ond ni lwyddodd i drechu pobol gogledd Cymru a'r arfordir Gogledd Orllewinol hyd at 61 O.C. Yn ol Tacitus yn 61 O.C. fe orchmynodd Suetonius Paulinus ymgyrch gyda'r bwriad o ddinistro craidd crefydd y derwyddion yn Ynys Môn. Fe drechodd y brodorion a dinistro eu temlau, ond rhaid oedd iddo ddychwelyd i Loegr i ddelio gyda gwrthryfel Buddyg a'r Iceni.

Mae tystiolaeth fod Julius Frontinus wedi llwyddo i goncro De Cymru rhwng 74 a 77 O.C, Ond roedd raid ir Gogledd aros. Yn 78 O.C. roedd byddinoedd Prydain dan reolaeth Julius Frontinus.

Yn ol Tacitus fe wnaeth Ordovices Gogledd Cymru wrthryfela a threchu carawd o farchogion a oedd yn tiriogaethu, yn yr ardal. Fe orffenodd Agricola y gwaith a gychwynodd Suetonius ac yna ymosod ar Mona, a dinistrwyd pob gwrthwynebydd ar y tir mawr. Mae'r dystiolaeth o chwalu waliau castell Oddo, a'r dinistr ar wal Amddiffynnol caer Garn Boduan, yn debygol o fod or cyfnod hwn.

Fe adeiladodd Gaer Segontium fel cadarnhad o'i fuddugolieuthau. Adeiladwyd y gaer hon yn wreiddiol mae'n debyg o goed gyda gwrthgloddiau pridd. Mae tystiolaeth fod yr adeilad hwn wedi ei ddinistro gan dân, ac yn ei le fe adeiladwyd Caer o gerrig, oddi fewn i'r gwrthgloddiau gwreiddiol rhwng 105 a 112 O.C. Ailadeiladwyd Segontiwm eto rhwng 198 a 208 O.C. Y tro hwn mae graddfa'r gwaith yn awgrymu, fod Segontium erbyn hynny yn ganolbwynt gweinyddol ar gyfer Gogledd Cymru. Dyma uchafbwynt teurnasiaeth y Rhufeiniad.

Dechraeodd yr Ymerodraeth Rufeinig a oedd wedi bod yn teurnasu y rhan fwyaf o Brydain ddadfeilio. Dangoswyd arwyddion ei bod yn dechrau gwanhau yn 286. Pan wnaeth yr anturiwr trachwantus, Carausius ddefnyddio'r Classis Britanica - Y lleng brydeinig - ar gyfer ei ddefnydd ei hun yn hytrach na defnydd yr Ymerodraeth. Yn ystod y cyfnod yma dechreuodd natur ymosodol yr Ymerodraeth newid yn llawer mwy amddiffynol.

Yn agos at ddiwedd y 3gan. fe fudodd llwyth Gwyddelig o sir Meath, or enw Y Deisi neu Y Dessi i Sir Benfro. Roeddynt wedi derbyn rhyw faint o ryddid gan Rufain. Yn yr un modd roedd llyn ar brydiau yn ffocws i feuddianwyr o Iwerddon. Nid oedd y Rhufeiniaid yn medru delio gyda'r broblem o Segontium ac roeddynt yn cael eu hymestyn yn filwrol rhwng y Pictiaid yn y Gogledd a'r Saeson yn y De Ddwyrain.

Fe adferodd Constantius y sefyllfa yn 298, ond cafwyd ergyd arall i'r Ymerodraeth, a oedd yn barod wedi ei gwanhau gan y Sbaenwr Maximus, a oedd yn cael ei adnabod gan y Rhufeiniaid canoloesol Cymreig fel 'Macsen Wledig'. Fe arweiniodd Macsen Wledig filwyr anfodlon Prydain yn erbyn yr Ymerawdwr Gratian a'i ladd, a rheolodd Prydain, Gâl, a Sbaen hyd nes y gorehangodd ei hun yn yr Eidal yn 387, a chymerodd Theodosius y'r awenau. Yn 402 fe adawodd Stilicho y prif Gadfridog a dirprwy yr Ymerawdwr Honorius ei leng i amddiffyn Gogledd Prydain, tra ei fod ef yn ymladd y Gothiaid yn Gâl. Cyn belled ac yr oedd y Rhufeiniaid yn y cwestiwn roedd hon yn un o'r hoelion olaf yn y'r arch.

Yn 410 fe wrthryfelodd y Rhufeiniaid Prydeinig yn erbyn eu Llywodraeth, gofynwyd am help gan Rhufain ond dywedwyd wrthynt am arbed eu hunain. Mae'n debyg mai yn 383 yr oedd y Rhufeiniaid diwethaf yng Nghaer Segontium. Ychydig iawn o dystiolaeth sydd o effaith y'r Ymerodraeth Rufeinig a'r boblogaeth Llyn, a does ond ychydig o olion i seilio'r damcanieuthau arnynt.

Roedd y gaer Rufeinig agosaf i Lyn Yng Nghaernarfon yn Segontium, ac o'r man hwn y cafodd y boblogaeth leol ei gorchfygu. Mae'r ffordd Orllewinol yn ymylu a godre mynyddoedd Eryri ac yn gorffen wrth ymyl bath house yn Nhremadog Mae hi'n ymddangos fel petae Penrhyn Llyn ai phobol wedi cael llonydd gan y Rhufeiniaid.

Mae Tystiolaeth yn dangos fod bryngaerau Garnfadryn, Garn Boduan, a Thre'r Ceiri yn boblog yn ystod y cyfnod hwn. Ond nid yw adeiladaeth y cytiau crwn, na'r tyddynod fferm yn dangos fawr ddim o ddylanwad Rhufeinig. Mae'r ailadeiladu ym mryngaerau Garnfadryn a Thre'r Ceiri yn ystod taernasiaeth y Rhufeiniaid yn awgrymu fod y Rhufeiniaid wedi gadael y llwythau brodoral i arbed eu hunain yn erbyn bygythiadau o'r môr gan y Gwyddelod.

Ymysg y'r olion a ddarganfeuwyd yn lleol Mae angor Rhufeinig oddi ar arfordir Aberdaron a darnau o grochenwaith o Ynysoedd Tudwal, Tre'r Ceiri, a Garnfadryn.

The Romans

The roman occupation of this part of Wales lasted apparently unbroken for more than three centuries. Claudius entered Britain in A.D. 43, but it was not until A.D.61 that the Romans made a concerted effort to subjugate the peoples of North Wales up to its North western sea border. According to Tacitus in A.D. 61 Suetonius Paulinus commanded an expedition with the the intention of destroying the centers of the Druid religion in Anglsey. He defeated the natives and wrecked their temples, but had to return to England to deal with the revolt of the Iceni and Boedecia.

There is evidence that between A.D. 74 and 77 Julius Frontinus undertook the conquest of South Wales, but the North had still to wait. In A.D.78 Julius Agricola took control of the armies in Britain.

According to Tacitus the Ordovices of North Wales revolted and defeated a regiment of cavalry operating in the territory. Agricola finished the work started by Suetonius and again attacked Mona and destroyed all opposition on the mainland. The evidence of slighting at Castell odo and the ruinous nature of Garn Boduan's defenses is probably from this period.

He consolidated these victories by building a garrison fort at Segontium. Initially this fort was probably made from timber with earth ramparts. There is evidence of this building being destroyed by fire, and a new stone built fort was erected inside the formers ramparts between A.D. 105-112. Again between A.D. 198 and 208 Segontium and its approaches were reconstructed. This time the scale of the work suggests that it was now the administrative center for North Wales. This was the height of Roman rule.

The roman empire that had ruled over most of Britain began to crumble. It first faltered in 286 when the grasping adventurer Carausius used the classis Britanica - the channel fleet - in his own rather than the imperial interests. It was during this period that the offensive nature of the roman occupation was slowly turning into a defensive one.

Towards the close of the C3 the Deisi or Dessi, an Irish tribe from Co. Meath, migrated to Pembrokeshire. They were given the rights of fedorati by the Romans. Likewise Llyn was subject to Irish raiders and invaders at intermittent intervals. The Romans were unable to deal with the problem from Segontium and were being stretched militarily by the Picts in the North, and Saxons along their South and Easter borders.

Constantius restored rule in 298, but the weakening empire was again dealt a blow in 383 by the Spaniard Maximus, known to Welsh medieval romance as Macsen Wledig. He led the disaffected troops of Britain against the Emperor Gratian, slew him in Gaul and ruled over Britain, Gaul and Spain until he overstreached himself in Italy in 387. He was overthrown in 388 by Theodosius. Stilicho, the great general and regent of Emperor Honorius withdrew the legion protecting the north of Britain in 402 to fight the Goths in Gaul. This was all but the final nail in the coffin as far as roman rule in Britain is concerned .

The Romans of Britain in 410 revolted against Constantine, made a final plea for help but were told to defend themselves. It seems likely that the garrison at Segontium was last occupied in 383. There is little evidence of the effect of the Roman Empire on the population of Llyn, and there are only a few artifacts to base theories on for certain.

The nearest roman fort to Llyn was in Caernarfon at Segontium and it was from this base that the local population was subjugated. The western road skirts Eryri's foothills and ends near a bathhouse in Tremadog The promontory of Llyn and its peoples seem to have been left to its own.

The hillforts of Tre'r ceiri, Garn Boduan and Garn Madryn all show evidence of being populated during this period but the construction of round huts and farmsteads in the locality show little or no roman influence. The rebuilding and re-fortification of both Tre'r ceiri, Garn Madryn and castell odo during the roman occupation suggests that the Romans allowed the native tribes to defend themselves against the sea-bourne Irish Invaders.

Amongst the artifacts found locally are a roman anchor found off Aberdaron and pottery shards from St Tudwals, Tre'r ceiri and Garn Madryn.